Opis miejscowości

Dwernik (ukr. Dwernyk - pol. odźwierny) to dziś jedna z większych miejscowości w dolinie Sanu oraz potoku  Dwernik (Bereżanka). Krzyżuja się tu drogi z Berehów Górnych, Zatwarnicy i Smolnika  nad Sanem (szosa obwodnicy bieszczadzkiej). Wieś położona jest u stóp pasma Otrytu  równolegle do biegu Sanu oraz w dolinie potoku, będącego jego dopływem - ciągnąc się w  kierunku Nasicznego.

Historia tej bojkowskiej wsi sięga początku XVI wieku, kiedy to została założona przez  rodzinę Kmitów a miało to miejsce przed rokiem 1533. Wiadomo o tym stąd, iż w tymże roku  Piotr Kmita sprzedał sołectwa w Dwerniku i Polanie za 300 grzywien Iwanowi Ternawskiemu.  Nie ma w tych dokumentach wzmianek o wolniźnie (zwolnieniu z podatku), czyli musiało minąć conajmniej  24 lata od lokacji wsi. Pierwotnie Dwernik obejmował powstałe później Caryńskie i  Nasiczne.

Syn Iwana Ternowskiego osiadł w Dwerniku na stałe i przyjął nazwisko Dwernicki a ród  pieczętował się herbem Sas-Tarnawa. Najsłynniejszym przedstawicielem tego rodu, z którego  wywodzą się wszyscy Dwerniccy był bez wątpienia generał Józef Dwernicki (1779 - 1857.  Wsławił się m.in. udziałem w powstaniu listopadowym, które wybuchło w 1830r. Do stycznia  1831 r. sformował i uzbroił 18 szwadronów gotowych do walki.

Końcem XVI wieku dokumenty wymieniają przysiółek  o nazwie Dwerniczek (dziś odrębna wieś), na który składały się domy leżące na północ od  Sanu. Przez kolejne lata Dwernik wielokrotnie zmieniał właścicieli. Byli nimi m.in.  Stadniccy (w tym kasztelan przemyski Andrzej Samuel Stadnicki), Mniszchowie, Potoccy,  Andrzej Młocki, Honorata Borzęcka i Leopold Walter. Wsią administrowali dzierżawcy bądź  zarządcy - zależnie czy właściciele wsi w danym czasie w niej mieszkali.

Cerkiew i ślady dawnej architektury

W 1785 roku zbudowano w Dwerniku cerkiew greckokatolicką pw. św. Michała Archanioła (wzmianka o pierwszej  cerkwi pochodzi z 1533r.). Była to cerkiew drewniana, odnowiono ją w 1898 a spalona została w 1946r.  Ostatnim proboszczem był ks. Mikołaj Buła, który sprawował funkcję przez 46 lat. Początkiem  XXw. odnotowano tu istnienie organizacji cerkiewnych takich jak: skarbona (1904),  kasa cerkiewna (1910), bractwo trzeźwości (1910 - 87 członków, 1914 - 102 członków).  Zachowały się fragmenty podmurówki oraz cmentarz cerkiewny z kilkunastoma nagrobkami. Cmentarz grzebalny, który znajdował się  na wschód od cerkiewnego (po przeciwnej stronie drogi) zanikł całkowicie i w jego miejscu stoją  obecnie domy. Cerkwisko oraz cmentarz znajdują się bezpośrednio za dawną restauracją  "Piekiełko". Więcej na temat dwernickiej cerkwi i cmentarza: Cmentarz i miejsce po cerkwi w Dwerniku.

W roku 1880 rozpoczęto w Dwerniku kopanie prostych wówczas szybów w poszukiwaniu  ropy naftowej. Cztery lata później badania terenowe we wsi prowadził Oskar Kolberg.  Jego materiały o zwyczajach sobótkowych, pieśn zalotnika i bajka o dwunastu zbójach zamieszczone  są w tomach 49-51 jego "Dzieł wszystkich". (Kryciński S., red., 1995).

Słownik geograficzny z końca XIXw., przedstawia wieś Dwernik w sposób następujący (sic):  "Dwernik (z Dwerniczkiem), wieś powiat liski, o 40km na płd. wsch. od Liska, o 9,4 km na  płd. zach. od st. poczt. w Lutowiskach. Dwernik leży nad potokiem Bereski, dopływem Sanu,  Dwerniczek nad Sanem; 542 m n.p.m. Parafia gr.kat. w Dwerniku, rzym.kat. w Polanie.  Dm (domów - przyp.red.) 88, mk (mieszkańców - przyp.red.) 554 (279 m, 275 k). Własność  większa obejmuje roli ornej 382, łąk i ogrodów 77, pastwisk 171, lasu 1352 mórg, własność  mniejsza roli ornej 763, łąk i ogr. 242, pastwisk 397, lasu 49 m. Właściciel większej  posiadłości Leon Walter."

Przytoczony powyżej słownik odnotowuje również potok o nazwie Dwernik (sic): "Dwernik, potok  górski w Beskidzie lesistym, wytryska w obr. gminy Dwernika, w pow. Lisko, z połączenia  dwóch potoków, zachodniego Nasiczniańskiego i wschodniego Caryńczyka. W dolinie potoku  legła wieś Dwernik i po krótkim biegu, bo 3 kil., uchodzi naprzeciwko Dwerniczka, przysiółka  Dwernika, do Sanu, z prawego brzegu. Ujście 507 m n.p.m."

Dawne młyny i przemysł wodny

Wzdłuż potoku budowano młyny, w Dwerniku powstała też prawdopodobnie pierwsza elektrownia  wodna w tej okolicy.

Istnienie pierwszych młynów odnotowano w rejestrach podatkowych z lat 1589, 1640 i 1655. W  latach późniejszych działały następujące młyny:

Młyn dworski "stary"

"Zlokalizowany na lewym brzegu potoku Dwernik, ok. 600 powyżej jego ujścia do Sanu. Zlikwidowany  prawdopodobnie pocz. XIXw., a nowy młyn zbudowano na prawym brzegu. Kolejny młyn zlokalizowany był  na prawym brzegu potoku Dwernik, 630 m powyżej ujścia. Działanie młyna umożliwiało istnienie  wysokiej tamy, która jednak miała charakter prowizoryczny (sezonowy). Został zlikwidowany prawdopodobnie  końcem XIXw. w związku z budową tartaku parowego i elektrowni wodnej, prawdopodobnie po śmierci  młynarza Pawła Dzory w 1893r.

Elektrownia wodna i młyn dworski "nowy"

Ok. 1900r. znany architekt Ludwik Baldwin Ramułt, właściciel majątku Dwernik, zbudował na lewym brzegu potoku  tartak parowy, prowadzony początkowo przez firmę "Lam Szymon i Ska" a potem przez samego  właściciela. Częścią tego zakładu była turbina, wytwarzająca energię elektryczną. Na potoku  Dwernik w pobliżu starego młyna zbudowana została tama długości 30 m. Wzdłuż lewego brzegu  potoku poprowadzono młynówkę w postaci wąskiego kanału długości 300 m. Wylot kanału wprowadzał wodę  na turbinę. Tartak spalony został w wyniku działań wojennych w 1915r. W roku 1930 S. Baldwin  Ramułt wykorzystując część ocalałej infrastruktury uruchomił młyn wodny i turbinę elektryczną.  Do napędu wykorzystał starszą konstrukcję z 1900r. Młyn ten działał do 1939r. w zarządzie  Ramułta, potem przejął go w zarządzanie Wilhelm Thiel. Wyposażenie stanowiły 2 maszyny do mąki i 1  do kaszy. Urządzenia te zostały zdemontowane po Ii wojnie przez żołnierzy WOP z Ustrzyk  Górnych, którzy chcieli wykorzystać turbinę do oświetlenia swojej placówki."

Do dziś zachowały się ślady po działności w/w młyna. Utworzono tu zespół  przyrodniczo-krajobrazowy "Młyn w Dwerniku", pozostałości najlepiej oglądać wczesną wiosną, zanim  zarośnie. Ponadto w Dwerniku działały jeszcze:

Młyn górny "stary" i młyn Mikołaja Dżuły

"Młyn g."stary" istniał na prawym brzegu potoku Dwernik, ok. 350 m powyżej obecnego  kościoła. Wody były spiętrzone wysoką tamą, woda na koło doprowadzana była drewnianymi  korytami. Młyn Dżuły znajdował się na lewym brzegu potoku, ok. 130 m poniżej kościoła. Mikołaj  Dżuła otrzymał koncesję na prowadzenie młyna w roku 1929 a zakład funkcjonował do 1939. Tama  miała ok. 30 m, natomiast młynówka ok. 80 m długości. Powierzchnia zbiornika retencyjnego wynosiła  ok. 3000 m2" (Augustyn M., 2007).

Z innych zakładów przemysłowych i usług w Dwerniku wymienić można potasznię, która istniała w I połowie  XIXw., na stokach Otrytu (teren Dwerniczka), cegielnię - własność Feliksa Ramułta, kuźnię (1930 r. - kowalem był  W. Borkowski), sprzedaż wyrobów tytoniowych (1930r. - M. Brajer), murarstwo (1930r. - A.  Kowalow). W roku 1770 działała karczma drewniana, która składała się ze stajni na woły, komry,  izby szynkowej, sieni i boiska. Karczmę odnotowano również w roku 1852 i 1880 - miała wymiary  13,2 x 7,9 m, można przypuszczać że to ten sam budynek. Usytuowana 60 m na południowy-wschód od  południowego narożnika cmentarza (Kryciński S., red., 1995).

Dwór w Dwerniku

Zabudowania dworskie znajdowały się na północnym krańcu zabudowy Dwernika, na prawym brzegu  potoku Dwernik, ok. 500 m od ujścia do Sanu. W roku 1852 drewniany dwór miał wymiary  23,6 x 8,6 m a ponadto w skład dworskich zabudowań wchodziła jeszcze drewniana oficyna i  4 drewniane budynki gospodarcze. Ok. 1880 dawny budynek dworu nie istniał a nowy, usytuowany  bliżej potoku miał wymiary 18,1 x 8,6 m. Trzy największe budynki gospodarcze rozebrano a zamiast nich  pojawiły się dwa nowe, mniejsze. Zabudowania dworskie uległy zniszczeniu w wyniku działań  Armii Czerwonej w czasie II wojny światowej. Pozostały resztki podmurówki i wieniec starych  drzew. Obecnie na tym terenie są nowe zabudowania i stawy rybne (Kryciński, red. 1995).

Bardzo ciekawy, obszerny materiał na temat dworu w Dwerniku opracował Maciej Augustyn. Ukazał  się on w 8 nr rocznika Bieszczad - poniżej kilka króciutkich fragmentów:

"W 1893 r. majątek Dwernik i Dwerniczek zakupili od Leopoldyny Leszczyńskiej Ludwik i Stanisława  Baldwin Ramułtowie. Stanisława była córką Feliksa Oksza Strzeleckiego - pierwszego rektora  Politechniki Lwowskiej. Z kolei Ludwik Baldwin Ramułt wywodził się z zasłużonej dla Rzeczpospolitej  rodziny ziemiańskiej, która w XIXw. posiadała dobra w powiatach tarnowskim i jasielskim. [...]  Po zakupie Dwernika aktywnie włączył się w życie lokalnej społeczności, pracując na rzecz cywilizacyjnego podniesienia  regionu, szczególnie w dziedzinie komunikacji i szkolnictwa. [...] L.B. Ramułt zamieszkiwał  we Lwowie, ale w Dwerniku wraz z rodziną pojawiał się bardzo często, szczególnie w okresie  letnim. Pod jego zarządem rozpoczął się rozwój majątku. Największą inwestycją, jaką tu przeprowadzono,  był bez wątpienia duży tartak parowy zbudowany na lewym brzegu potoku Dwerniczek przy jego ujściu  do Sanu. Zakład wyposażony był w silnik parowy o mocy 30 KM i zatrudniał 25 robotników stałych, produkując  drewno budulcowe. Etat rębny w dobrach Dwernik i Dwerniczek wynosił 10000 m3 surowca, z tym że w tym okresie  eksloatowano głównie jodłę.[...]"

"Przypuszczalnie z osobą L.B. Ramułta wiązać należy powstanie jeszcze w latach 90.XIXw. poczty w Dwerniku, którą  prowadził K. Skibiński a po nim zaś Jan Kędra. Jeszcze przed I wojną zakres usług poczty  rozszerzono o telegraf.[...] Najważniejszym jednak obietem użyteczności publicznej, jaki  powstał wówczas w Dwerniku, był most na Sanie zbudowany prawdopodobnie w tym samym czasie co tartak.  Dla jakiejkolwiek poważniejszej działalności gospodarczej miało to bardzo duże znaczenie, albowiem  w okresach powodzi część wsi położona na lewym brzegu Sanu była praktycznie odcięta od świata. Budowa mostu  zmieniła również układ komunikacyjny na obszarze dworskim. Poprzez folwark poprowadzona  została szosa do mostu na Sanie. Stan ten zachował się do czasów współczesnych. Stara droga, biegnąca  brzegiem potoku Dwernik straciła na znaczeniu a miejscami zupełnie zanikła. [...] W 1911 r. ks.  M. Huciński i społeczność polska z okolic Lutowisk rozpoczął budowę okazałego kościoła. J. Ziółkowski  podaje że dużej pomocy finansowej udzielił wówczas inż. Ludwik Ramułt. Poza nadzorem  architektonicznym jako pierwszy dał przykład ofiarności, przeznaczając na budowę kościoła znaczną kwotę  1000 koron.[...] Ludwik i Stanisława Ramułtowie byli również kolatorami cerkwi greckokatolickiej  w Dwerniku. Z tego tytułu dwór był zobowiązany do świadczeń na rzecz świątyni i parafii."  (Augustyn M., 2001). Zainteresowanym szerzej tematem polecamy pełny tekst w roczniku  Bieszczad (rocznik Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Oddział Bieszczadzki), w którym  znajduje się również duża ilość przedwojennnych fotografii Dwernika z archiwum rodziny  Ramułtów.

Po wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 Dwernik został przecięty granicą państwową, która  przebiegała na Sanie. W efekcie tego Dwernik znalazł się pod okupacją niemiecką a Dwerniczek  sowiecką. Ponieważ wówczas przeprowadzano tzw. oczyszczanie pasa przygranicznego, mieszkańcy  Dwerniczka zostali wysiedleni. Końcem wojny, w roku 1945 Dwernik przypadł Polsce, ale  Dwerniczek pozostał na terenie Związku Radzieckiego. Wrócił do Polski w roku 1951 w ramach  tzw. równania granic - bez mieszkańców. Od roku 1944 Dwernik przebywał poza kontrolą polskiej  administracji, ze wzglęu na znaczną przewagę Ukraińskiej Powstańczej Armii  na tym terenie. Mieszkańców Dwernika wysiedlono w roku 1946 do ZSRR a zabudowa wsi została  zniszczona (spalona) - wg wykazu majątku osób wysiedlonych było to 76 domów (Kryciński S., red., 1995).

Po zakończeniu wojny nazwa Dwerniczek przylgnęła do osady położonej na gruntach Smolnika i  Procisnego, nad Sanem. Dawny przysiółek Dwerniczek został wchłonięty przez Dwernik.

Dwernik ponownie zaczął się zasiedlać w latach 50.XX w. za sprawą pracowników leśnych. W latach  60.XX w. działała tu restauracja, która zasłynęła wielodniowymi balangami, odbywającymi się  po każdej wypłacie. Zamknięto ją w roku 1981 na wniosek Solidarności RI (czyli kobiet z  Dwernika i Nasicznego). Później jej funkcję na swój sposób przejęła restauracja "Piekiełko".  Mieściła się murowanym budunku stojącym zaraz przy drodze. Początkowo połowę zajmowała  "knajpa" a drugą połowę sklep - początkiem lat 2000 została sama knajpa a w 2006 zamknięto również  i ją. Dziś budynek "Piekiełka" straszy turystów. Knajpa ta miała bujną historię, przesiadywali tu  robotnicy leśni, bezrobotni, artyści i poeci. Wypito wiele "Szwoleżerów", połamano  niejedno krzesło, wykreował się niejeden tzw. bieszczadzki zakapior. Dziś wspominana z  rozrzewieniem przez niejednego turystę. Więcej na ten temat wraz z wierszem Jana "Baryły"  Nowakowskiego w tekście: Dwernickie "Piekiełko".  Rolę Piekiełka po części przejęł tzw. Blaszak, czyli niewielka buda na skrzyżowaniu, która działa  od wielu lat. W roku 2012 Blaszak zmieniony został na nowy.

Na przełomie lat 70 i 80.XX w. zbudowany został w Dwerniku obecny kościół rzymskokatolicki  pw. św. Michała Archanioła. Inicjatorem budowy był ks. Stanisław Wawrzkowicz (wówczas probosz  w Lutowiskach) a projekt wykonał Jan Rządca z Leska. Do budowy kościoła postanowiono  wykorzystać drewnianą cerkiew w Lutowiskach. Miała zostać rozebrana - co też się stało - i zrekonstruowana  w Dwerniku, z drobnymi zmianami celem adaptacji na kościół rzymskokatolicki. Skończyło się  na założeniach i cerkiew greckokatolicka z Lutowisk została bezpowrotnie zniszczona. Kościół  kryty jest dachem kalenicowym (cerkiew miała 3 kopuły), nie zachowany został również plan  dawnej cerkwi. Kościół konsekrowano 30.08.1981 roku, dokonał tego nieżyjący już bp Ignacy  Tokarczuk (zm. 29.12.2012). We wnętrzu znajduje się neogotycki ołtarz z pocz. XXw. Parafię  erygowano również w roku 1981 a w jej skład wchodzą: Berehy Górne, Caryńskie, Chmiel,  Hulskie, Krywe, Nasiczne i Zatwarnica (z Sękowcem). Przy kościele znajduje się drewniana  dzwonnica słupowa z 1995r.

W Dwerniku od roku 1965 do końca lat 80 mieszkał rzeźbiarz Marian Hess (zm. 2010), który  powrócił tu po wysiedleniach. Jest on twórcą popularnej legendy o Biesach i Czadach, która przylgnęła  do regionu. Wokół jego domu znajdowała się wystawa rzeźb dostępna dla wszystkich odwiedzających.  Obecnie rzeźb już nie ma a na terenie posesji M. Hessa funkcjonuje stanica harcerska hufca  z Pabianic. W Dwerniczku warto również rzucić okiem na wiszący most-kładkę, któa prowadzi do  bazy harcerskiej ZHP z Sosnowca: most  wiszący w Dwerniczku.

W roku 1977 zgodnie z Zarządzeniem Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony  Środowiska z 9 sierpnia 1977 r. w sprawie zmiany nazw niektórych miejscowości w  województwach: krośnieńskim, nowosądeckim, przemyskim, rzeszowskim i tarnobrzeskim, które weszło w życie  01.10.1977r., Dwernik zmienił nazwę na Przełom. Dawną nazwę przywrócono w 1981.

Turystyka - Dwernik i okolice

Pod względem turystycznym zarówno sam Dwernik, jak i okoliczne miejscowości mogą stanowić  ciekawą propozycję na spędzenie np. urlopu. Tereny te będą szczególnie interesujące dla miłośników  przyrody, którzy nie przepadają za zgiełkiem (w sezonie) takich miejscowości jak np.  Solina czy Wetlina. Park Krajobrazowy Doliny Sanu, który obejmuje swym obszarem większość  okolicznych terenów nadaje się do tego idealnie.

Z Dwernika prowadzi ścieżka przyrodniczo-historyczna Dwernik - Otryt - Chmiel, która liczy  5 przystanków i ok. 6 km długości przy różnicy wzniesień 350 m. Na trasie m.in. dwa punkty  widokowe. Warto zwiedzić jednak całe pasmo Otrytu, warto udać się na Dwernik-Kamień z  pobliskiego Nasicznego, zobaczyć kaskady na potoku Nasiczniańskim, pobliskie rezerwaty  "Krywe" oraz "Hulskie" a w samym Dwerniczku utworzony w roku 2001 rezerwat przyrody  "Śnieżyca wiosenna w Dwerniczku",  który zajmując blisko 5 ha powierzchni chroni stanowisko  śnieżycy wiosennej oraz zbiorowiska łąkowe z bogatą florą gatunków chronionych i rzadkich.  Oczywiście, aby móc delektować się łanami kwitnącej śnieżycy, rezerwat należy odwiedzić  wczesną wiosną, kiedy to ma ona okres kwitnienia.

W ramach LKP "Lasy Bieszczadzkie" powstała również ścieżka przyrodnicza "Dwernik - Procisne",  która z Dwernika biegnie wzdłuż Sanu stokówką w kierunku Procisnego. Tam spotkać można drugą ścieżkę:  "Stare Procisne", która powstała  w ramach tego samego projektu.

Przez wieś biegnie również szlak niebieski, którym można wyjść zarówno na Otryt (Chata  Socjologa - grzbiet pasma Otrytu - Polana), jak i w przeciwna stronę - na Magurę  Stuposiańską a dalej do Widełek i na Bukowe Berdo. Zimą w Dwerniczku działa wyciąg  narciarski przy pensjonacie Rusinowa Polana.