Ikonostas w cerkwiach Bieszczadów

Ikonostas jest bardzo ważną częścią cerkwi. W Bieszczadach i terenach przyległych ikonostasy, choć stanowią w większości niepełną kompozycję ikon lub są rekonstrukcją dawnych ścian przegrodowych, zachowały się w wielu cerkwiach. Wymienić trzeba Sanok-Olchowce, Zagórz, Radoszyce, Szczawne, Turzańsk, Dziurdziów, Mokre, Morochów. Na uwagę zasługuje również unikatowy ikonostas z Górzanki. Pochodzący z XVIII wieku ma nietypowy, wręcz niedopuszczalny we wschodniej kulturze, rzeźbiarski układ figuralny.

Znaczenie i symbolika ikonostasu

Ikonostas, zwany inaczej przegrodą, był od czasów sztuki wczesnochrześcijańskiej, później bizantyjskiej, granicą świata realnego i duchowego. Oddziela w cerkwi część ołtarzową od nawy przeznaczonej dla wiernych. Jego moc i mistyka pozwala rozgraniczyć świat ziemski - profanum, od świata boskiego - sacrum.

W kościołach wczesnochrześcijańskich rolę tę pełniła kamienna lub marmurowa przegroda zwana templonem. Wzbogacały ją kolumny, na których zawieszano dekoracyjne tkaniny i wyobrażenia świętych. W wiekach X-XII przegrodę stanowiło już wiele kolumn, wspierał się na nich architraw (architraw - epistyl, nadsłupie - główny (najniższy) poziomy człon belkowania antycznego, który podtrzymywał belki stropu) a szczyt wieńczył krzyż. Całość zdobiły ikony a pośrodku znajdowało się przejście do przestrzeni ołtarzowej.

Wrota carskie i diakońskie

W pełni ukształtowany ikonostas powstał na Rusi, na przełomie XIV-XV wieku i składał się z kilku rzędów, gdzie każdy oddaje inna myśl teologiczną. Stanowi całkowicie zasłaniającą prezbiterium ścianę, z trojgiem wrót. Bardzo ważne są wrota środkowe, zwane carskimi, królewskimi lub brama królewską. Przeznaczone są dla kapłana sprawującego liturgię. Ich symbolika wskazuje na otwierającą się przed wiernymi drogę do zbawienia i to właśnie one rozpoczynają ewangeliczna historię zbawienia wyrażona w ikonach na ikonostasie. Symbolizują Chrystusa, który powiedział: Ja jestem bramą, kto przeze Mnie wchodzi będzie zbawiony. Carskie wrota zdobią wizerunki czterech ewangelistów, świadków życia Jezusa, głoszących jego naukę.

Tuż nad ewangelistami namalowana jest scena Zwiastowania i symbolizuje ona tajemnicę Wcielenia. Niższe, boczne wrota, zwane wrotami diakońskimi (albo południowymi - prawe oraz północnymi - lewe), przeznaczone są dla diakona i niższego kleru. Umieszczone są symetrycznie, po obu stronach wrót królewskich. Kiedyś prowadziły do oddzielnych pomieszczeń, którymi były żertwiennik - stół ofiarny na którym przygotowywano święte dary i naczynia liturgiczne - i diakonikon, czyli miejsce przechowywania szat i ksiąg liturgicznych. Na skrzydłach umieszczano wizerunki świętych lub ażurową dekorację wici winogronowej - symbolu Chrystusa.

Układ ikon w ikonostasie

Ikony ułożone są według ścisłego programu - kanonu:
W rzędzie najniższym o zróżnicowanej tematyce, ale może to być miejsce pozostawione bez ikon. Pierwszy rząd to ikony namiestne: po lewej Bogurodzica z dzieciątkiem, po prawej - Chrystus Pantokrator. Skrajne ikony to po prawej tzw. ikona chramowa, czyli patron danej świątyni, po lewej szczególnie czczony święty na danym terenie.

Drugi rząd to ikony świąteczne, czyli prazdniki. Poświęcone dwunastu świętom w obrządku wschodnim. Przedstawiają sceny z życia Jezusa Chrystusa i jego Matki. Najczęściej to: Zwiastowanie, Narodziny, Chrzest, Wprowadzenie do świątyni, Przemienienie na górze Tabor, Narodziny Marii, Ofiarowanie Marii w świątyni, Zaśnięcie Marii, Podwyższenie Krzyża, Wjazd do Jerozolimy, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego. W środku rzędu umieszczona jest Ostatnia Wieczerza i/lub Mandylion.

Trzeci rząd to Deesis. Słowo to tłumaczy się jako modlitwę, wstawiennictwo.

Ostatni rząd to ikony przedstawiające Proroków.

Rekonstrukcje ikonostasów

Rekonstrukcję ikonostasu zobaczyć możemy w budynku Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.

Zobacz także: O ikonie słów kilka

opracowanie: E. Milczanowska

Literatura

1. Gdzie wspólne źródła... , Muzeum Historyczne w Sanoku.
2. Katarzyna Winnicka, Sztuka cerkiewna Ziemi Sanockiej.
3. M. i A. Michniewscy, M. Duda: Cerkwie drewniane Karpat - Polska i Słowacja, Pruszków 2003.